بخش تحقیقات گیاه پزشکی استان لرستان

زنجره مو

Psalmocharis alhageos   Kol

(Hom.Cicadidae)

الف:شناسایی حشره بالغ ومراحل رشدی آن

طول بدن حشرات نر 24-20 میلی­متر وماد­ها 28-22میلی­متر است، رنگ بدن سبز روشن و چشم­ها به رنگ فیروزه­ای سیر، روشن، سیاه یا قهوه­ای است.

دوخط سبز یکی بین سینه اول وعقب سر و دیگری بین سینه وسط و سوم قرار دارد از وسط  پیشانی شیار طولی عبور نموده و در طرفین آن نیز چین­های عرضی وجود دارد شاخک­ها سه مفصلی و بین چشم­ها وشیاری که گونه را از لب جدا می­سازد قرار دارند.

مفصل سوم شاخک نخی شکل واز پنج مفصل تشکیل شده است و پشت سینه ذوزنقه­ای شکل ودارای شیار­های خمیده وعمیق است. سپرچه بزرگ ودارای برآمد­­­­­­ گی است.بال­های زنجره شیشه­ای شفاف و رگ­های اطراف قاعده آن­ها سبز رنگ و رگ­های ابتدایی بال­ها قهوه­ای و گاهی بور است. فقط حشرات نر مجهز به دستگاه تولید صدا در روی بند اول شکم خود هستند.حشرات ماده دارای تخم­ریز نسبتاً بلند ونیزه­ای شکل هستند. کناره­های تخم­ریز دندانه­دار و اره مانند است.

مشخصات پوره­ها:     

پوره سن یک : صورتی رنگ با چشم­های قرمز و بدن بدون خمیدگی و به طول 3-8/1میلی­متر با شاخک­های 7مفصلی و پا­های جلویی کننده است. پوره سن دوم : به رنگ سفید عاجی فاقد چشم با سر و سینه کوچک  ومختصری خمیدگی در قسمت بند­های شکمی به طول 8 میلی­متربا شاخک­های هفت مفصلی است. پوره سن سوم : به رنگ سفید عاجی وبه جای چشم دو برجستگی نسبتاً بزرگ در طرفین سر دارد، پوره از محل اتصال سینه به شکم خمیده و قسمت شکمی آن درشت است. طول پوره به 15 میلی­متر می­رسد در پشت شکم آن خط خاکستری دیده می­شود که وجه تمایز بین سن 2و3 است شاخک­ها 8 مفصلی ومفصل آخر کوچکتراست. پوره سن چهار: به رنگ کرم، چشم­های قهوه­ای، علائم بال­ها نمایان به طول 28-32 میلی­متر وشاخک­ها 8 مفصلی است.  پوره سن پنج:  به رنگ سبز کمرنگ، زیر سینه سبز تیره و با چشم­های قرمز نارنجی است.

ب:زیست شناسی حشره 

حشرات بالغ زنجره مو از هفته سوم خرداد ماه در طبیعت ظاهر شده و در هفته آخر مهرماه ظهورشان در طبیعت پایان می­پذیرد بدین ترتیب خروج حشرات از خاک تدریجی و مدت ظهور آنها در طبیعت حدوداً 132 -108 روز است. اوج ظهور زنجره مو در منطقه کمالوند طی دو سال بررسی بین دهه دوم و دهه سوم تیرماه بوده است.

مدت زندگی حشرات کامل حداکثر دو هفته است وحشره ماده در روز چهارم و پنجم ظهور خودجفت­گیری نموده و دو روز بعد  بین900 -800 عدد تخم در زیر پوست شاخه­های شاداب وقوی نورسته می­گذارد. مدت تفریخ این تخم­ها در طبیعت حدوداً یک ماه است.

پس از آن پوره­ها روی خاک افتاده واز محل شکاف­های عمیق خصوصاً شکاف­های یقه مو با خاک، خودرا به ریشه­های موئین رسانده و بر روی آن­ها مستقر می­شوند و پس از حدوداً 48 ماه (چهار سال) پوره­های سن پنجم از نیمه دوم خرداد ماه تا اواخر مهر از خاک خارج شده وآخرین پوست­اندازی را با چسبیدن به کلوخه­ها، علف­های هرز، تنه مو وسایر درختان میوه انجام داده وحشرات بالغ پس از 2-1 ساعت در طبیعت ظاهر می­شوند.

برنامه مقدماتی مدیریت تلفیقی آفات مو

الف: کنترل خسارت خوشه خوار مو

چون زمستان گذرانی آفات بصورت لارو­های کامل در پیله­های ظریف در زیر پوستک­های شاخه و تنه مو و احیاناً مقداری هم در خاک است باید شاخه­ها وتنه­های قطع شده به منظور هرس و جوان کردن بوته­ها به خارج از باغ برده شده و سوزانده شوند می­توان خاک سطحی موستان را نیز در صورت امکان شخم نمود.

بیل زدن خاک اطراف بوته­های مو وقرار دادن پیله­ها در اعماق خاک باعث انهدام آنها می­شود و در تقلیل انبوهی آفت تأثیر بسزایی دارد.

مبارزه شیمیایی باید دقیقاً از نظر صرفه اقتصادی در هر منطقه بررسی شود. در صورتی که مبارزه شیمیایی اجتناب­ناپذیر باشد می­توان هر کدام از توصیه­های ذیل را به کار برد:

توصیه اول

اولین سمپاشی در صورتی که جمعیت زیاد باشد قبل از باز شدن گل صورت گیرد بهتر است از پودر وتابل دیازینون 40% به مقدار صد گرم مخلوط با گوگرد مصرف شود.

مبارزه با نسل دوم آفت مصادف با ظهور حداکثر لاروهای سن اول ومعمولاً در اوایل تیر ماه است، بهترین موقعه مبارزه هنگامی است که غوره­ها به اندازه عدس ویا حداکثر به اندازه نخود شده­اند. در صورتی که تراکم خوشه­های گل زیاد باشد می­توان از سمپاشی نوبت اول صرف­نظر نمود و یا موقعه مبارزه را می­توان با شروع اوج شکار پروانه­ها در تله­های نوری یا فرمونی تنظیم کرد. سم توصیه شده در این مرحله نیز همان دیازینون است (به جای دیازینون می­توان از سم مناسب دیگری هم استفاده کرد).

توصیه دوم

اولین سمپاشی دو هفته قبل از گل کردن مو شروع شده وسه هفته مانده به برداشت محصول خاتمه می­یابد. حداکثر خسارت آفت مربوط به نسل­های اول ودوم آفت است ودر این مراحل لازم است توجه بیشتری به امر مبارزه بشود.

برای مبارزه با لاروهای آفت می­توان از سمومی مانند پودر تابل سوین میزان 3 کیلوگرم از ماده موثر در هکتار و یا به نسبت 120 گرم از ماده در 100 لیتر آب استفاده نمود این سمپاشی دو هفته قبل از گل وهمچنین بعد از گل هنگام ریزش گلبرگ تو صیه می­شود. برای مبارزه با لاروهای نسل­های بعدی آفت نیز مبارزه شیمیایی لازم است اجرا گردد. به جای سوین از پودر وتابل دیازینون نیز به مقدار یک کیلوگرم در هکتار یا به نسبت 40 گرم ماده موثر در 100لیتر آب می­توان استفاده نمود.

برای کنترل خسارت این آفت، علاوه بر کنترل شیمیایی، رعایت اصول زراعی و فنی به شرح زیر توصیه می­گردد:

1-     انتخاب انواع موهایی که از نظر خوشه، دانه­هایشان متراکم نیستند و حبه­های انگور به طور آزادتری بر روی خوشه قرار دارد.

2-   احداث باغ­های انگور به صورت ایستاده به طوری که پایه­های مو به کمک تکیه ­گاه از سطح زمین بالاتر قرار گیرد و شاخه­های مو بصورت گسترده یا طنابی بر روی سیم­های فلزی خوابانده شود.

3-   هرس هر ساله مو برای جلوگیری از تجمع شاخه­های اضافی، سوزاندن علف­های هرز وبرگ­های خشک در پائیز، شخم عمیق واستفاده از یخ آب­های زمستانی اثر خوبی برای از بین بردن شفیره­ها و تقلیل جمعیت آفت در سال­های بعدی دارد.

4-   در بعضی مناطق گاهی باغداران در اوایل بهار برای حفاظت  خوشه­های گل از سرما آنها را در درون کیسه­هایی قرار می­دهند. این امر سبب جلوگیری از تخم­ریزی شب پره­ها شده ودر پیشگیری از خسارت این آفت نیز موثر است.

ب:کنترل خسارت زنجره مو

از بین عوامل موثر بر رشد ونمو حشره می­توان به سه عامل رطوبت، روش کاشت وروش­های داشت اشاره نمود.برای کنترل آفت در مرحله اول باید خروج آن را از خاک کنترل نمود، این کار با خراب کردن دالان­های خروج حشره از خاک امکان پذیر است.

در مرحله دوم نباید به پوره­ها­ی سن یک حاصل از تخم­های آفت از شکاف­های تخم­ریزی زیر پوست شاخه­های جوان مو، اجازه ورود به خاک را داد.

ودر مرحله سوم باید شرایطی را فراهم نمود که پوره­های آفت با شکل تغذیه و دسترسی به منابع تغذیه­ای خصوصاً ریشه­های مو مواجه شوند.

عملیاتی که در جهت کنترل خسارت آفت در مرحله اول لازم است عبارتست از:

1 - دادن کود پوسیده حیوانی (به استثنای کود مرغی) به پای بوته­های مو در زمستان و پائیز، اثر این عمل علاوه بر پوک نمودن سطح بالایی خاک ونفوذ بهتر آب باران به اعماق موجب خفگی وسرما­زدگی  پوره­های آفت ­در زمستان می­گردد. در این مرحله در صورت امکان می­توان باغات مورا نیزغرقاب نمود. رطوبت خاک در این مرحله تاثیر منفی روی پوره­های آفت دارد. شخم سطحی، بیل زدن خاک در فصل پاییز و زمستان نیز به نفوذ رطوبت در اعماق خاک کمک زیادی می­کند.کود پوسیده علاوه بر سایر خواص خود محل تجمع حشرات شکارچی پوره­های این آفت نیز هست.

2- درصورتی که بیل زدن وشخم سطحی خاک در زمستان و پاییز صورت گیرد به نظر می­رسد نیازی به بیل زدن در اوایل بهار نباشد ومی­توان بیل زدن بهاره را در صورت امکان به اوایل تابستان موکول نمود در این فصل پوره­های سن پنجم در20-10 سانتی­متری سطح خاک وآماده خروج از آن هستند با بیل زدن، دالان­های خروج پوره­های سن پنج زنجره که به منظورپوست اندازی آخر و ظهور حشرات بالغ تعبیه شده­اند خراب شده و ساخت دالان جدید نیز بسیار مشکل خواهد بود در تحقیق به عمل آمده با بیل زدن پوره­ها بیرون از خاک افتاده و به هیچ­ وجه قادر به برگشت مجدد به خاک نشده و از بین رفته­اند.

ریشه­های افشان علف­های­هرز عامل منفی در ورود و خروج حشرات آفت از خاک در فصل تابستان هستند و در صورتی که امکان بیل زدن در تیرماه وجود نداشته باشد حداقل باید با علف­های­هرز به شیوه چیدن برگ­ها مقابله شود و از کندن ریشه آن­ها خوداری شود.

3-خشک نگه داشتن خاک در اواسط تیر ماه تا اواسط مرداد ماه البته این بدان معنی نیست که موها آبیاری نشوند، بلکه مقدار و شیوه آبیاری باید تغییر کند بدین نحو که از هرز روی آب جلو گیری و آب تنها ردیف پای موها را خیس نماید و از آبیاری غرقابی خوداری شود.

در صورتی که موها به صورت پا چراغی و یا روی سیم تربیت شوند نور آفتاب مستقیماً به سطح خاک بین ردیف­ها و پای بوته مو رسیده و سطح خاک را فوراً خشک می­نماید. معمولاً اوج خروج حشرات از خاک کاهش داد طی بررسی­های به عمل آمده مصادف با آبیاری موستان­هاست و بدیهی است آب در این مرحله نقش مهمی در ساخت تونل­های خروج حشرات از خاک دارد همانطور که در مبحث شناخت زیست­شناسی مو آمده است مو از گیاهان مقاوم به کم آبی است و بیش از سه تا چهار بار نیاز به آبیاری ندارد.

می­توان حداقل با افزایش تعداد دور آبیاری مقدار آب آبیاری یا زمان آبیاری را در موستان­ها کاهش داد به شکلی که سطح رویی خاک پس از آبیاری سریعاً خشک شود. (رجوع شود به فصل سوم) آب در این مرحله نقش بسیار مثبتی در دالان سازی حشره برای خروج از خاک دارد. (بر عکس نقش منفی آن روی پوره­های آفت در زمستان) در منطقه بر اساس خصوصیات زمین (شنی) و یا داشتن حق آبه مشخص و زمان­دار برای آبیاری و یا داشتن چاه مستقل بین 20-10 باز به مو آب می­دهند که اولاً بسیار بیشتر از نیاز واقعی مو است، ثانیاً آب زیاد تاثیر منفی روی جذب املاح و یا شسته شدن آن­ها از خاک دارد و ثالثاً خاک نرم و مرطوب دائماً برای دالان­سازی و حفر تونل در اختیار پوره­ها برای خروج از خاک دارد و پوره­ها­ی و پوره­های تازه خارج شده از شاخه­های نو رسته هم با افتادن روی زمین تلف نم­یشوند (به علت خشک و داغ نبودن سطح خاک).

4- مبارزه شیمیایی با آفت چه بصورت هوایی بر علیه حشرات بالغ و چه بصورت اضافه کردن سم به خاک بر علیه پوره­های آفت توصیه نمی­شود. سمپاشی­های توصیه شده بر روی خوشه­خوار مو تا حدودی بر روی حشرات بالغ این آفت موثر است.

اقداماتی که باید در مرحله دوم صورت گیرد:

1- چیدن شاخه­های حاوی تخم حشره  

از اواخر خرداد تا اواخر شهریور چیدن مرتب شاخه­های حاوی تخم حشره واز بین بردن آنها تاثیر بسزایی در کاهش جمعیت آفت و آلودگی ریشه­های مو توسط پوره­های آفت دارد.

در صورتی که این کار به صورت همگانی و با دقت انجام شود به تنهایی قادر است جمعیت آفت را بطور چمشگیری کاهش داده و زیر سطح زیان اقتصادی نگه دارد. پرورش مو روی سیم و یا به شکل پا چراغی، پیدا کردن شاخه­های حاوی تخم حشره را بسیار آسان می­کند.

علاوه بر آن روش تربیت بوته­های مو موجب بالا رفتن کارآیی دشمنان طبیعی از جمله گنجشک­­ها در شکار حشرات بالغ نیز می­شود.

2-خشک نگه داشتن سطح خاک و جلوگیری از ایجاد شکاف­های عمیق در خاک

پوره­های آفت به محض خروج از شکاف­ها­ی محل تخم­ریزی بر روی شاخه­ها خود را به روی خاک انداخته و سریعاً از محل شکاف­های عمیق خصوصاً در محل طوقه­ها با خاک خود را به ریشه­ها می­رسانند در صورتی که سطح خاک خشک و داغ باشد ظرف چند ثانیه پوره­های آفت بدلیل از دست دادن آب بدن تلف می­شوند. برای خشک ماندن سطح خاک لازم است آبیاری بوته­ها کنترل شود وعلاوه بر آن برگ­های بوته­های مو بر روی زمین پهن نباشد و مانعی برای تبخیر سطحی خاک ایجاد ننماید.سله شكنی و يا حد اقل کوبيدن خاک محل طوقه به عدم نفوذ سریع پوره­ها به خاک کمک می­کند. پوره­های سن یک آفت بر اساس مطالعات انجام شده قادر به نفوذ در خاک بدون شکاف عمیق وخشک نیستند.

3- نقش علف­های­هرز

در این مرحله ریشه علف­های­هرز مانعی در ایجاد شکاف عمیق ایجاد می­نماید و نقش یک پوشش حفاظتی در جلوگیری از رسیدن پوره­های زنجره مو به ریشه­های مو دارد و علاوه بر آن پوشش سبزینه­ای آن­ها هم موجب حفاظت و پایداری انواع حشرات پارازیت کننده وشکارچی آن­ها است. توصیه می­شود مبارره با علف­های­هرز بسیار احتیاط آمیز تلقی گردد و تنها با علف­های­هرزی که دارای ریشه­های رقیب موهستند در صورت نیاز مبارزه صورت گیرد و از مبارزه با علف­های­هرز دارای ریشه غیر رقیب خوداری شود.

 اقدامات مرحله سوم یا دراز مدت

1-    مرحله کاشت و داشت

الف- انتخاب واریته­های مقاوم از قبیل ارقام محلی، مهرگان، مهدی خانی، شاهرودی و بررسی امکان پیوند ارقام حساس مثل عسگری و یاقوتی روی آن­ها

ب- کاشت در خاک­های سبک وشنی وآفتاب­گیر منطقه

ج- کاشت مو به روشی که امکان پرورش روی سیم یا شکل پا چراغی یا داربستی را امکان­پذیر سازد هر اندازه شاخ و برگ مو از زمین فاصله داشته باشد تلفات پوره­ها شدیدتر و رسیدن آن­ها به ریشه­های مو مشکل­تر می­شود و انجام اموری مانند آبیاری، کود­دهی و سمپاشی­های ضروری آسانتر می­گردد.

فاصله کاشت در روی ردیف­ها و بین آن­ها حداقل باید سه متر در نظر گرفته شود تا امکان عبور تراکتور و عملیات خاک­ورزی فراهم گردد.

- کاشت عمیق نهال مو

کاشت سطحی و مرسوم نهال مو باید عوض شود این روش کاشت به راحتی ریشه­های سطحی را در دسترس پوره­های آفت قرار می­دهد. کود­دهی سطحی و تحریک زیر طوقه به تولید ریشه­های افشان نیز در دسترسی سریع و آسان پوره­های آفت بسیار موثر است. لذا توصیه می­شود نهال مو در سال اول در چاله­ای به عمق پنجاه سانتی­متر به پایین کاشته شده و سال به سال خاک کانال­های آبیاری بر روی آن اضافه شود به نحوی که پس از چند سال بوته­های مو بر روی تپه قرار گیرند و کانال­های آبیاری از پنجاه سانتی­متر به پایین قرار گیرند بدین نحو دسترسی پوره­ها روی ریشه­های موئین سطحی 30-20 سانتی­متری خاک و عمدتاً در محل­هایی بوده که به صورت سطحی کود شیمیایی به بغل تنه درخت داده شده است.

دادن کود حیوانی پوسیده بجز کود مرغی

طی بررسی­هایی به عمل آمده درصد مواد آلی خاک در موستان­ها بسیار جزیی است و باغداران عمدتاً کود­دهی را به دادن کودهای شیمیایی آن هم به نحو بسیار نادرستی منحصر کرده­اند (زدن یک بیل در کنار تنه و ریختن کود در آن) این روش باید اصلاح شده و کود در سایه انداز درخت و یا به صورت نواری در دو طرف درختان در عمق ریشه­ها قرار گیرد. کود دامی پوسیده حداقل به میزان 20 تن در هکتار سالیانه باید به خاک سطحی موستان اضافه شود. افزایش مواد آلی به خاک نقش موثری در جلب دشمنان طبیعی آفت به خاک دارد و علاوه بر آن موجب گسترش هر چه بیشتر ریشه­ها در خاک و فرار از آلودگی آن­ها می­گردد این مزایا تنها در ارتباط با آفت زنجره مو ذکر می­شود و گرنه تاثیر فیزیکی و شیمیایی آن در بهبود جذب مواد مورد نیاز گیاه از خاک نیز قابل توجه است. به هر حال توجه به نیازه­های زیستی بوته­های مو بسیار مهم است تامین این نیازها قادر است خسارت آفت را کاهش قابل ملاحظه­ای داده و آن را متحمل سازد.

منابع مورد استفاده :

الف: فارسی

1-     آمار نامه استان لرستان (1374) معاونت آمار اطلاعات سازمان برنامه و بودجه استان لرستان 223 ص.

2-     الهی­نیا سید علی (1360) لیست بیماری­های گیاهان اهلی و وحشی لرستان، نشر دانشگاه لرستان 32 ص.

3-     اسماعیلی مرتضی (1362) آفات مهم درختان میوه، نشر سپهر 578 ص.

4-     اسماعیلی مرتضی، اسداله میرکریمی و پروانه آزمایش فرد (1370) حشره­شناسی کشاورزی نشر دانشگاه تهران 522 ص.

5-     اسماعیلی مرتضی (1375) مدیریت کنترل آفات، جزوه درسی دوره فوق لیسانس دانشکده دانشگاه تهران، (منتشر نشده)

6-     بابایی، حبیب­اله (1374) زنجره مو نشریه آفات و بیماری­های گیاهی 27 :ص .ص 97-69

7-     بهداد،ابراهیم (1370) آفات درختان میوه ایران، نشریه نشاط اصفهان دانشگاه شیراز، 343 ص.

8-     تفضلی عنایت­اله، جمشید حکمتی و پرویز فیروزه (1373) انگور، نشر دانشگاه شیراز، 343 ص.

9-     دلیلی غلامحسین (1358) مساله آفت­کش­ها و روش­های غیر شیمیایی مبارزه با آفات، نشر دانشگاه رازی 334 ص.

10- شکاریان بهرام (1373) گزارش نهایی طرح تحقیقی بیواکولوژی زنجره مو، گزارش پژوهشی، نشر مرکز تحقیقات کشاورزی لرستان ص . ص 26-3

11- طالبی چایچی، پرویز و احمد خرمشاهی (1373) شناختی بر مدیریت تلفیقی آفات (ترجمه) 1373 نشر عمیدی، تبریز، 300 ص.

12- کشمیری،فخرالدین (1364) مطالعات خاک­شناسی و طبقه­بندی اراضی نیمه تفضیلی دشت­های خرم­آباد و بروجرد ناشر موسسه تحقیقات آب و خاک کشور، نشریه شماره 671، 322 ص.

: لاتین

19- Flaherty, D; Wol. Peacock, & F.Jesen 1978 Grape pest manage ment in the San Joaquin Valley Calif. Agri 32 (2) : 17-18

 20- Metcalf, R.L. & W. Luck mann (1975) Introdution to Insect Pest mange johnwilley & Sons, Newyork. 587 pp.